Szczątki zwierząt i roślin z epok minionych, znajdowane w skałach w postaci skamieniałości, są od dawna przedmiotem zainteresowania zarówno pracowników nauk o Ziemi jak i osób przygodnych, które je przypadkiem znajdą.
Różne są skały, w których występują skamieniałości, różny często jest także stan ich zachowania i trwałość poszczególnych okazów, znajdowanych w jednej i tej samej skale. Wiele cennych ale kruchych, szczególnie trudnych do wydobycia okazów ulega zniszczeniu przez nieumiejętne wydobywanie ze skały i brak należytego zabezpieczenia. Po wielu trudach i doświadczeniach własnych pracownicy naukowi znajdują właściwe metody gromadzenia i konserwacji zbiorów. Do dużej wprawy dochodzą niekiedy nawet amatorzy-zbieracze. Często jednak bardzo piękne, dobrze wydobyte i zachowane okazy dostarczane są do muzeów i zakładów naukowych bez potrzebnych wiadomości o warunkach i miejscu znalezienia, co ogromnie obniża ich wartość.
W wielu krajach gromadzenie zbiorów czyli tzw. zbieractwo geologiczne jest szeroko rozpowszechnione. W Czechosłowacji    np.: studenci, młodzież szkolna, pracownicy różnych zawodów - nawet ludność wiejska – gromadzą zbiory. Przy ich pomocy powstają i wzbogacają się zbiory szkolne; muzea geologiczne i warsztaty pracy naukowej uzyskują tą drogą nieraz cenne i rzadkie okazy. W Polsce zbieractwo naukowe uległo zaniedbaniu i jeszcze dzisiaj w opinii wielu badacz naukowy czy też amator-zbieracz uważany jest za dziwaka, nieraz niemal maniaka.
Zdając sobie sprawę z trudności, jakie na początku pracy terenowej napotyka każdy zbieracz fauny i flory kopalnej postanowiliśmy opublikować tę oto broszurę.

1. OGÓLNE WSKAZÓWKI  DOTYCZĄCE ZBIERANIA SKAMIENIAŁOŚCI

Zbieranie skamieniałości jest umiejętnością, której nabywa się w miarę praktyki. Można się łatwo o tym przekonać porównując wyniki prac kolekcjonera początkującego i posiadającego już wprawę i doświadczenie w tym kierunku.
Istnieją pewne cechy wrodzone ułatwiające zbieranie skamieniałości. Należy do nich: 1) spostrzegawczość, 2) dobry wzrok,  3) zdolność skupienia się.
Spostrzegawczość jest cechą, którą w pewnym stopniu można sobie wyrobić. Skamieniałości występują w określonych warstwach czy poziomach, to też w przypadku, gdy są one bardzo rzadkie, znalezienie pierwszego okazu staje się kluczem do dalszego poszukiwania. Należy się przy tym przyjrzeć jak wygląda skamieniałość na tle skały, szczególnie gdy zbieramy skamieniałości w rumoszach, żwirach itp. Jeżeli mamy za zadanie zbieranie określonych skamieniałości, musimy sobie zdać sprawę z ich możliwych rozmiarów, gdyż w przeciwnym razie uwadze naszej mogły by ujść skamieniałości drobne.
Wady wzroku bezsprzecznie utrudniają zbieranie. W pewnych przypadkach jednak, np.: przy zbieraniu skamieniałości bardzo drobnych lub poszukiwaniu mikrofauny w skale, gdy należy obejrzeć skamieniałość lub powierzchnię skalną z bliska, krótkowidz ma przewagę nad dalekowidzem, a nawet człowiekiem o wzroku normalnie rozwiniętym. Wady wzroku można zniwelować i przy okazji chronić oczy używając okularów. Chronią one przed drobnymi okruchami skalnymi, bardzo niebezpiecznymi dla oczu w przypadku zbierania skamieniałości z rozkruszonych skał twardych (wapienie, kwarcyty).
Umiejętność skupienia uwagi jest wielką zaletą przy zbieraniu skamieniałości. Nie można go traktować jako zajęcia czysto mechanicznego pozwalającego na jednoczesne rozmowy na tematy oderwane. Tak traktują zbieranie początkujący kolekcjonerzy, co, rzecz jasna, odbija się ujemnie na ilości i jakości zbieranego przez nich materiału.
Koniecznym warunkiem owocnego i poprawnego zbierania skamieniałości jest odpowiednie przygotowanie paleontologiczne i ekologiczne. Jeśli nawet kolekcjoner ma zamiar opracować paleontologicznie tylko jedną grupę zwierząt z pomiędzy skamieniałości, występujących w danej warstwie, musi pamiętać o tym, że nie można grupy traktować w oderwaniu od środowiska, w którym niegdyś żyła. Naukową wartość ma ona jedynie na tle innych skamieniałości razem z nią występujących, a więc z całością zebranej fauny z danego poziomu. Zwierzęta żyją w pewnych zespołach ekologicznych i winniśmy je badać na tle zespołu. Zbierać więc należy wszystkie skamieniałości, zwierzęce i roślinne, jakie w poziomie występują. Konieczne jest więc do tego przygotowanie z zakresu systematyki paleontologicznej. Trzeba niejednokrotnie umieć rozpoznać drobne i niepozorne okazy należące do różnych typów zwierzęcych i roślinnych, które mogą mieć duże znaczenie dla badań paleontologicznych i paleoekologicznych.
Przystępując do zbierana skamieniałości z określonego profilu (odkrywki naturalnej czy sztucznej) należy na początku zrobić ogólny przegląd profilu aby zorientować się w typach skał, jakie tam występują, i zapoznać się z ich wyglądem w świeżej odkrywce oraz w stanie zwietrzałym. Często w obrębie długiego profilu, skamieniałości występują tylko na krótkim odcinku, w kilku warstwach, czy też tylko w jednej z nich. Gdy cały profil jest zapełźnięty, tzn. zatarty sypiącymi się z góry osadami lub spłukany wodą, trudno na nie trafić. Chcąc zdecydować, w którym miejscu wykonać przekop, aby nie dokonywać niepotrzebnie dużych robót ziemnych związanych z odsłonięciem całego profilu, należy dokładnie przejrzeć zwietrzelinę na całej jej przestrzeni. Szczątki skamieniałości znalezione w ułamkach skał naprowadzą nas łatwo na ślad warstwy, z której pochodzą okazy.
Jeżeli poszukiwana warstwa znajduje się na wzgórzu, u którego podnóża zwietrzelinę przeszukujemy, musimy pamiętać o tym, że okruchy warstwy rozsypują się ku dołowi tworząc stożek o rozszerzającej się podstawie. Należy wtedy przejść wzdłuż profilu, wyznaczyć punkty, między którymi występują okruchy warstwy poszukiwanej, i od środka linii łączącej te punkty rozpocząć poszukiwania.
Często wypada nam zbierać skamieniałości w jarze czy wąwozie, gdzie zwietrzelina obsypuje się ze ścian i jest toczona ku punktom coraz niższym. W pewnym miejscu możemy tam natrafić na skamieniałości.
Jak znaleźć warstwę, z której one pochodzą? Nie szukamy jej oczywiście w ścianach jaru, w punkcie leżącym na przeciw znalezionego okazu, lecz idziemy w górę szukając tych skamieniałości dalej. W pewnym momencie skamieniałości brak już będzie w zwietrzelinie, poszukiwana warstwa musi więc leżeć w pobliżu tego punktu i tam dopiero rozpoczynamy szukanie w zboczach jaru.
Gdy dotarliśmy do warstw, z których chcemy zbierać skamieniałości, pierwszym krokiem powinno być dokładne ich odsłonięcie, celem zrobienia zdjęcia w płaszczyźnie prostopadłej do biegu a zgodnie z kierunkiem upadu warstw. Jeśli mamy prowadzić dokładną eksploatację wykonujemy zdjęcie w skali 1:25 lub 1:20. Czasem niektóre wycinki profilu lub nawet cały profil (np.: gdy jest on zróżnicowany na bardzo drobne warstwy) należy zdjąć w skali dokładniejszej, to jest 1:10 lub 1:5. Robiąc zdjęcie nadajemy warstwom kolejne numery - od najstarszych ku młodszym - i numery te dokładnie oznaczamy na ścianach warstw białą lub kolorową kredą, wybierając do tego punkty możliwie osłonię te od deszczu. Następnie przeprowadzamy eksploatację warstw poszerzając odsłonięcie w kierunku prostopadłym do poprzedniego, tzn. wzdłuż biegu warstwy i wydobywamy skałę z głębi na powierzchnię. Bardzo ważne jest, aby przy wydobywaniu nie pomieszać skał pochodzących z różnych warstw. Każdą warstwę należy eksploatować osobno i skałę wydobytą umieścić w określonym punkcie na powierzchni oznaczywszy w kilku miejscach kredą i etykietami numer warstwy. Jeśli eksploatacja prowadzona jest w lesie, można skały z kolejnych warstw umieszczać pod drzewami; gdy nie ma w pobliżu drzew, można wbijać w ziemię kołki. Gdy odpowiednia ilość materiału jest już wydobyta, przystępujemy do eksploatacji skamieniałości. Wybieramy możliwie duży, płaski i twardy kamień, który będzie nam służył za kowadło przy rozbijaniu skał. Każdy kawałek skały, który bierzemy do rozbijania, dokładnie oglądamy, czy nie ma skamieniałości na powierzchni, a następnie rozbijamy młotkiem, głównie jego tępą stroną. Uzyskaną świeżą powierzchnię należy od razu dokładnie obejrzeć. Skamieniałości nie zawsze są na pierwszy rzut oka widoczne, ukazują się dopiero po zwilżeniu skały wodą. W szczególności tyczy się to przekrojów korali, które na suchej i nierównej powierzchni mogą zostać przeoczone. Wiele skamieniałości o skorupkach wapiennych czy chitynowo - wapiennych jest znacznie lepiej widocznych na powierzchni lekko zroszonej. W tym celu na powierzchnię skały należy chuchnąć. Tyczy się to skamieniałości zachowanych nie tylko w wapieniach, lecz także i w łupkach.
Zbieramy nie tylko skamieniałości całe, dobrze zachowane i dobrze widoczne, lecz także wszelkie szczątki, ułamki, przekroje i negatywy. Czasem w terenie dostrzegamy tylko  ułamek skorupy w skale, po wypreparowaniu zaś w pracowni okaże się, że głębiej tkwił cały, dobrze zachowany okaz.

2. NARZĘDZIA, ETYKIETOWANIE I PAKOWANIA

Do prac w terenie potrzebne są następujące narzędzia:
1) Młotki co najmniej dwóch rozmiarów. Jeden o wadze 0,25-0,5 kg (zależnie od siły fizycznej zbierającego i od typu skały), osadzony na trzonku ok. 35 cm długości, którego używamy stale do rozbijania skał, i drugi młotek ciężki, rzadziej używany, do rozbijania większych i bardziej twardych kawałków skał, o wadze ok. 5 kg, osadzony na trzonku ok. 65 cm długości. Młotki powinny być wykonane z twardej stali, aby nie zbijały się przy pracy, niezbyt jednak mocno hartowanej, aby nie odpryskiwały przy skałach bardzo twardych. Pożądane jest, aby młotki były nabijane na trzonki od dołu. Najlepsze są trzonki z drzewa grabowego.
2) Obcążki stalowe, ślusarskie, długości do 15 cm do obcinania (skracania) okazów skał zawierających skamieniałości.
3) Dłuta kilku rozmiarów, w tym jedno do 30 cm długości, do odbijania (odłupywania) większych kawałków skały.
4) Sita gospodarcze o oczkach 1–1,5 mm
5) Okulary ochronne (np.: gogle narciarskie) lub okulary w normalnej oprawce, z przeźroczystego szkła (nie z celuloidu) jako ochrona dla oczu przy rozbijaniu twardych skał.
6) Lupa ręczna, mała, powiększająca ok. 5–8 razy.
Ważną rzeczą dla badań paleontologicznych jest dobre etykietowanie okazów. Zawijamy każdy okaz w papier czy ligninę – zależnie od typu skały – i do okazu dołączamy kartkę z podaną nazwą miejscowości (a więc nazwą wąwozu, lasu, wzgórza itd.) i dokładnym opisem punktu, w którym prowadzona jest eksploatacja. W przypadku odkrywki sztucznej podajemy numer przekopu, szybu czy profilu oraz numer warstwy, z której okaz pochodzi. Należy także podać nazwisko zbieracza. Przy tym zwracamy uwagę, że etykietę trzeba starannie złożyć we czworo, zawinąć w jeden z rogów papieru przeznaczonego do zapakowania okazu i w ten sposób zabezpieczyć ją przed bezpośrednim stykaniem się z okazem (co mogło by spowodować zniszczenie etykietki). W dalszych dopiero fałdach papieru należy umieścić okaz. Do pisania etykiet używamy zwykłego ołówka lub długopisu. Jeśli zbieramy większą ilość skamieniałości z określonej warstwy, tak że zajmą one całą skrzynkę, wystarczy wspólna etykieta dla wszystkich okazów.
Okazy skał twardych, jak wapienie, kwarcyty itp., zawinięte w papier, i okazy skał kruchych, jak łupki ilaste lub margliste, zawinięte w ligninę, pakujemy do drewnianych skrzynek, możliwie niedużych (nie powinny razem z materiałem być cięższe niż 40 kg) celem uniknięcia trudności przy transporcie. Na skrzynkach piszemy flamastrem wodoodpornym nazwę miejscowości i numer skrzynki, możemy nawet w skrócie opisać jej zawartość, następnie w notatniku terenowym odnotowujemy dokładnie, jaki materiał zawiera skrzynka oznaczona danym numerem.

3. ZBIERANIE MAKROSKAMIENIAŁOŚCI  W RÓŻNYCH TYPACH SKAŁ

Łupki ilaste. – Łupki ilaste w stanie niezwietrzałym, w świeżo odsłoniętej odkrywce tworzą często gruboławicowe, zwięzłe bloki skalne, trudne do rozbicia. W zetknięciu się z powietrzem wietrzeją szybko krusząc się i łupiąc na coraz cieńsze płytki, dochodzące do grubości 1–2 mm Ostatecznym produktem wietrzenia i wysychania łupków jest drobny miał, w którym nie ma niekiedy śladów po istniejących tam ongiś skamieniałościach. Odporność łupków ilastych na wietrzenie jest różna w zależności od ich składu chemicznego; w związku z tym należy stosować różne, specjalne, metody eksploatacji fauny w nich zawartej. Jeśli wydobyte łupki zostawić na powietrzu, w szczególności na słońcu, po kilku dniach wysychają całkowicie i rozpadają się na bardzo drobne cząstki. Aby tego uniknąć, należy nie dopuścić do zbyt szybkiego wysychania. Wydobyte łupki należy szczelnie przykryć grubą warstwą gałęzi (o ile to możliwe iglastych ze względu na wolniejszy przebieg więdnięcia) i umieścić w miejscu słabo nasłonecznionym, np.: w cieniu drzew. W tych warunkach proces wysychania i wietrzenia łupków odbywa się bardzo powoli i równomiernie. Wysychając łupki rozpadają się na coraz cieńsze blaszki, co bardzo ułatwia eksploatację fauny w nich zawartej. Nawet po kilku (trzech) tygodniach od chwili wydobycia nie są jeszcze zupełnie wyschnięte i eksploatacja fauny jest możliwa.
Z powodu szybkiego wietrzenia łupków nie można zbierać z nich fauny w starych odkrywkach, lecz należy zawsze wkopać się nieco głębiej i dotrzeć do skały świeżej.
Skamieniałości zachowane w łupkach ilastych bywają w większości przypadków zdeformowane wskutek spłaszczenia (które jednak nie zawsze występuje). Skorupki zwierząt , wapienne lub chitynowo–wapienne, bywają bardzo cienkie i łatwo odpryskują, dzięki czemu mamy przeważnie do czynienia tylko z ośródkami. Często pancerze ulegają całkowitemu rozpuszczeniu i zostają po nich tylko szpary nad ośródką.
Aby wydobyć faunę, należy rozbijać łupki wzdłuż uwarstwienia, a nie prostopadle do niego. Zupełnie świeżą skałę – gdy łupki tworzą grube ławice – można rozbijać młotkiem na kowadle  utworzonym z płaskiego kamienia, używając do tego zaostrzonej części młotka. Przeważnie, gdy skała jest nieco zwietrzała, używanie młotka staje się zbyteczne, skała sama kruszy się w ręku zgodnie z uwarstwieniem; wystarczy wtedy dokładnie oglądać jej powierzchnie. Dobrze jest przy średnio zawansowanym stopniu zwietrzenia używać do rozłupywania skały płaskiego noża (czasem wystarcza do tego igła osadzona w oprawce).
Skamieniałości  zachowane w łupkach ilastych należy niekiedy odrazu w terenie zakonserwować, aby zabezpieczyć je przed dalszym wietrzeniem lub uszkodzeniem w czasie transportu. Do konserwowania używamy szelaku rozpuszczonego w spirytusie lub rozcieńczonego kleju stolarskiego. Blaszka łupku posmarowana lub skąpana w szelaku czy kleju nie kruszy się dalej i staje się bardziej odporna na wietrzenie.
Skamieniałości zachowane w łupkach ilastych, które mają być przewożone, zawijamy zawsze w ligninę. Okazy zawinięte można wkładać wprost do skrzynki wysłanej wiórami lub sianem.
Łupki margliste. – W łupkach marglistych o małej zawartości CaCO3 stan zachowania skamieniałości, a w związku z tym metody zbierania, nie różnią się od metod stosowanych dla łupków ilastych. W miarę wzrostu zawartości CaCO3 zmienia się stopniowo typ skały przechodząc od łupków marglistych do typowych margli. Skały margliste przeważnie nie łupią się w blaszki, charakterystyczne dla łupków ilastych. Jeżeli tworzą one skały zwięzłe, wydobywamy z nich skamieniałości podobną metodą jak z wapieni, - gdy tworzą skały sypkie, lasujące się w wodzie, należy zastosować tu metody zupełnie odmienne.
Gdy skała lasuje się w wodzie, najprostszym sposobem wydobycia z niej skamieniałości jest szlamowanie. Jeżeli w pobliżu odkrywki znajduje się woda bieżąca, szlamowanie przeprowadzamy w terenie. Używamy do tego sit. Próbki skały wkładamy do sita i następnie rozcieramy je ręką zanurzywszy sito częściowo w wodzie. Gdy chodzi nam o wydobycie fauny delikatnej, można używać dużego pędzla o miękkim włosiu. Jeżeli fauna jest drobna i bardzo krucha, a skała łatwo się lasuje, można szlamować potrząsając sitem w bieżącej wodzie.
Szlamując w terenie wydobywamy tylko makrofaunę. W skałach marglistych liczyć się trzeba zawsze z możliwością znalezienia bogatej mikrofauny, należy więc zabrać ze sobą część materiału do przeszlamowania w pracowni. Tam możemy przeprowadzić je bardziej precyzyjnie używając sit o oczkach różnej wielkości (coraz mniejszych) i rozbić w ten sposób materiał na poszczególne frakcje. Próbki skał marglistych można również gotować z solą glauberską w celu wydobycia drobnej mikrofauny.
Skały krzemionkowe. – W skałach krzemionkowych (łupki krzemionkowe, chalcedony) makroskamieniałości występują rzadko, należy jednak zawsze zwrócić uwagę na możliwość występowania mikrofauny (chitynowej). Łupki należy rozbijać młotkiem w celu uzyskania dużej ilości powierzchni do przejrzenia, a otrzymane powierzchnie należy oglądać w terenie pod lupą. W przypadku zaobserwowania szczątków chitynowych należy pobrać próbki do zbadania w pracowni, gdzie stosujemy metody chemiczne (rozpuszczanie w kwasie fluorowodorowym). Zabieramy wtedy jak najwięcej okazów skalnych z warstwy, w której występują skamieniałości, i okazy te pakujemy bezpośrednio do drewnianych skrzynek niezawijając poszczególnych okazów w papier czy ligninę.
Wapienie. – Wapienie są skałą z której skamieniałości zbieramy najczęściej. Gdy eksploatuje się faunę z odkrywek naturalnych wapieni, należy zawsze przejrzeć ich podnóża, gdyż często występują tam skamieniałości wypreparowane w sposób naturalny przez wietrzenie.
Wydobywając okazy z głębi warstw wapiennych należy zwracać uwagę, aby rozbijać skałę w płaszczyźnie leżącej zgodnie z uwarstwieniem, to jest zgodnie z poziomem dawnego dna morskiego, a nie w płaszczyźnie prostopadłej. W tym celu można blok skalny ostukać zaostrzoną stroną młotka z czterech stron prostopadłych do płaszczyzny, z której chcemy otrzymać okazy, następnie silnym uderzeniem tępej strony młotka rozbić wapień. Ostukanie takie zwiększa prawdopodobieństwo, że blok pęknie wzdłuż pożądanej płaszczyzny; przy wydobywaniu jednak skamieniałości z wapieni posługujemy się na ogół tępą stroną młotka.
W wapieniach skamieniałości występują przeważnie z zachowanym pancerzem czy skorupką i nie są spłaszczone. Jeżeli przy wydobywaniu okazu ze skały sam pancerz zostanie poza okazem, okaz będzie tylko negatywem czyli ośródką. W tym przypadku należy koniecznie zabrać także odłamek skały z pozytywem pancerza, co zresztą jest regułą przy zbieraniu skamieniałości. Nawet wtedy, gdy pancerz został nie na pozytywie, na negatywie mogą być uwidocznione pewne cechy ważne w opracowaniu paleontologicznym.
Czasem skała wapienna przepełniona jest pokruszonymi szczątkami pancerzy i skorupek zwierzęcych, tak silnie zrośniętych ze skałą, że nie sposób ich z niej wydobyć (np. wapienie krynoidowe). Należy wtedy bardzo dokładnie obejrzeć naturalne powierzchnie zwietrzałe lub też powierzchnie sedymentacyjne (graniczące z warstwą łupków), na których można znaleźć wypreparowane w sposób naturalny skamieniałości. W przypadku przepełnienia skały szczątkami fauny, której nie można wydobyć metodami mechanicznymi, ani też chemicznymi, należy wziąć próbki skały w celu przygotowania z niej szlifów mikroskopowych, które mogą rzucić światło na charakter faunistyczny i litologiczny skały.
Okazy zachowane w wapieniach, które mają podlegać transportowi, zawijamy w papier i pakujemy do skrzynek. Praktycznie rzecz biorąc nie ma potrzeby konserwowania wapieni w terenie. Czasem, gdy okaz jest pokruszony, należy go skleić klejem stolarskim lub gdy pancerzyk odpryskuje, przykleić go do ośródki tym klejem – wcześniej rozwodnionym.
Piaskowce i kwarcyty. – Zbiernie skamieniałości i kwarcytów ma podobny charakter jak z wapieni. Piaskowce i kwarcyty są jednak skałami znacznie twardszymi i do ich rozbijania potrzeba większej siły fizycznej. W tych skałach skamieniałości zwierząt opancerzonych zachowują się przeważnie w postaci ośródek. Wydobyte okazy zawijamy w papier i pakujemy do drewnianych skrzynek.

4. WYKONYWANIE ODLEWÓW W TERENIE JAKO METODA ZBIERANIA SKAMIENIAŁOŚCI.

Zdarza się, że skamieniałości ulegają rozpuszczeniu i pozostają po nich tylko puste przestrzenie z zachowaniem kształtu zwierzęcia na powierzchniach odgraniczających te przestrzenie (negatywy). W tych przypadkach zbieramy okazy skał z negatywami, później zaś w pracowni wykonujemy odciski czy też odlewy.
Gdy znajdujemy odciski (negatywy) na powierzchni dużych bloków skalnych skał twardych, gdzie odbijanie skamieniałości jest bardzo kłopotliwe i niewspółmiernie do wartości znaleziska kosztowne, wtedy możemy zadowolić się odlewami gipsowymi lub odciskami w plastelinie. Metodę odlewów gipsowych w terenie możemy stosować również i do całych skamieniałości, występujących na powierzchni dużych bloków skalnych, skąd odbić je jest bardzo trudno, gdy zachodzi obawa znacznego uszkodzenia przy odbijaniu albo też zniszczenia przez osoby obce, zanim będą zorganizowane odpowiednie prace nad prawidłowym wydobyciem tych skamieniałości.
Jeśli chodzi o skamieniałości drobne, to najlepiej jest wykonać z nich odciski w plastelinie czy jakiejś innej masie plastycznej. Z okazów większych robimy odlewy gipsowe. W tym celu należy skałę dokładnie oczyścić i natłuścić. Dookoła okazu układamy wałek z gęstej papki gipsowej; gdy wałek stężeje, wlewamy do środka rzadki gips. Jeżeli pozycja skamieniałości na skale nie pozwala na użycie rzadkiego gipsu w większej ilości, to wówczas przykrywamy powierzchnię skały cienką jego warstewką, po stężeniu zaś nakładamy grubą warstwę gęstej masy gipsowej. Odlew zdejmujemy dopiero po zupełnym stwardnieniu gipsu.

5. POBIERANIE PRÓB W TERENIE DO BADAŃ MIKROFAUNY.

Kwestia pobrania prób w terenie przedstawia się pozornie bardzo prosto. Jednakże próby, które mamy następnie poddać maceracji w celu wydobycia z nich otwornic i innej mikrofauny, powinny czynić zadość następującym warunkom:
1) muszą być pobrane ze skał niezbyt twardych
2) muszą być pobrane czysto
3) punkty pobrania prób muszą być dokładnie oznaczone na mapie, jeśli z jednej ściany pobiera się kilka prób, winny być one zniwelowane wysokościowo
4) skały, z których pobieramy próby, muszą być wapniste, wapnistość bowiem jest dowodem zawartości w skale otwornic o szkielecie wapiennym, które dostarczają najlepszego materiału do badań.
Warunek pierwszy wymaga od pobierającego próby pewnej przynajmniej znajomości typów skał, nadających się do dalszych mikrofaunistycznych badań laboratoryjnych. Nie tylko bowiem wapienie, lecz nawet opoka kredowa (twardsze odmiany) nie nadają się do tego rodzaju badań, nie znamy bowiem dotychczas odpowiedniego sposobu rozkruszania mechanicznego czy chemicznego skał twardych.
Próby musimy pobierać ze skał bardziej miękkich. Najlepiej nadają się do tego rodzaju badań skały takie jak: margle, gliny, iły, łupki ilaste, mułowce, kreda pisząca. Pierwszym warunkiem pobrania odpowiedniej próby jest stwierdzenie, że kawałki tej skały dają się przełamać w palcach. Gdy chcemy badać na mikrofaunę skały twarde, wybieramy przewarstwienia wkładek bardziej miękkich, jakie na ogół zawsze istnieją w monotonnych, na pozór twardych seriach, w postaci drobniutkich warstewek. Trzeba jednak uważać, żeby to nie były wypełnienia szczelin pionowych, gdyż są one bardzo często zanieczyszczone materiałem skalnym, zsypanym z góry, niejednokrotnie z warstw znacznie młodszych. Warunek drugi wymaga od pobierającego próbę dużej staranności. Łopatka czy inne narzędzie winno być przed pobraniem próby dokładnie oczyszczone. Zwietrzelina wraz z zapełźnięciem zbocza musi być uprzednio usunięta, aby mieć pewność, że pobieramy próbę z warstwy in situ. Do przewożenia prób należy używać podwójnych torebek z grubego papieru, gdyż bardziej wilgotne próby mogą spowodować rozklejenie się dna torebki. Uczynimy zadość warunkowi czwartemu dotyczącemu wapnistości skały, gdy będzie się ona choć słabo burzyła z kwasem solnym.
Chcąc wzbogacić materiał w duże otwornice  możemy część prób poddać szlamowaniu na miejscu w terenie. Używamy w tym celu sit o oczkach 0,1-1 mm Przeznaczone do badania próby szlamujemy w wodzie bieżącej metodą opisaną w rozdziale o zbieraniu makroskamieniałości z łupków marglistych nie rozcierając badanej próby ręką, lecz potrząsając sitem w wodzie.

6. ŚRODKI SŁUŻĄCE DO KONSERWOWANIA SKAMIENIAŁOŚCI.

Do konserwacji skamieniałości używamy środków następujących:
1. Klej wodny. – Najczęściej używamy kleju stolarskiego, szczególnie wtedy gdy chodzi o okazy większe, np. kości dużych kręgowców. Zaletą tego kleju jest jego małe napięcie powierzchniowe w stanie odpowiedniego rozwodnienia i na gorąco. Dzięki temu wnika łatwo w wąskie szczeliny i pory. Jego wadą jest, że nie można go stosować na zimno i do zabezpieczania przed pokruszeniem pod wpływem wstrząsów przy transporcie długich i delikatnych części skamieniałości (np. aparatów brachialnych, zachowanych w pustych muszlach ramienionogów). Należało by wówczas zastosować klej w stanie mało rozwodnionym, co z drugiej strony było by bardzo szkodliwe dlatego, że klej ten wysychając kurczy się silnie („ściąga”) i powoduje połamanie części delikatnych.
2. Klej acetonowy (bezwodny). – Używany bywa do klejenia skał krzemionkowych (krzemieni), które nie dają się skleić klejem wodnym. Można go łatwo uzyskać rozpuszczając w acetonie skrawki przeźroczystej masy, w której np. oprawione są szczoteczki do zębów.
3. Szkło wodne. – Używa się je do powlekania powierzchni skamieniałości raczej celem uwidocznienia szczegółów struktury niż celem konserwacji. Może być użyte do utrwalania powierzchni zwietrzałych i spękanych okazów z zachowaną skorupką lub ośródek skał twardych. Szkło wodne nie nadaje się do utrwalania powierzchni ośródek zbudowanych ze skał miękkich - ilastych lub marglistych -, gdyż w tym przypadku warstewka szkła wodnego po wyschnięciu kruszy się i odpada.
4. Szelak. – Jest to specjalnie przygotowana żywica pewnych drzew egzotycznych. Rozpuszcza się tylko w spirytusie (używamy zwykle spirytusu denaturatowego). W wodzie nie rozpuszcza się wcale, to też jest dobrym środkiem do konserwacji okazów w celu ochrony ich przed działaniem wilgoci. Szelak nadaje się również do powlekania powierzchni okazów dla zabezpieczenia jej przed obtarciem. Gęsty roztwór szelaku może  być używany w charakterze kleju, ale tylko do sklejania małych powierzchni oraz zabezpieczania przed pokruszeniem delikatnych części skamieniałości, gdyż, w przeciwieństwie do kleju stolarskiego, szelak nie posiada własności ściągających.
5. Wosk. – Rozpuszcza się w benzynie i w tym stanie używamy go do powlekania skamieniałości celem zabezpieczenia ich przed działaniem wilgoci, w przypadku gdy nie zalecone jest użycie szelaku.
6. Parafina. – Rozpuszcza się również w benzynie i może być używana podobnie jak wosk. Do konserwacji kości kręgowców używamy roztopionej i gorącej parafiny.
7. Gliceryna. – W glicerynie lub też w mieszaninie gliceryny, alkoholu i wody przechowujemy drobne niezwęglone szczątki tkanek roślinnych, drobne owoce i nasiona oraz szczątki chitynowe.

7. KONSERWOWANIE SKAMIENIAŁOŚCI ZWIERZĘCYCH

1) Skamieniałości zachowane w skałach twardych, jak wapienie i piaskowce, jeśli nie są spirytyzowane, nie wymagają żadnej konserwacji.
2) Skamieniałości kruche i delikatne, jeżeli nie zostaną odpowiednio zabezpieczone (tj. zakonserwowane i zapakowane), ulegają bardzo łatwo zniszczeniu podczas transportu. Cienkie skorupki, szczególnie małży i ramienionogów, zachowane w skałach marglistych i ilastych pękają z czasem i odpryskują od skały. Konserwacja polega na przyklejeniu ich do ośródki skalnej przez zapuszczenie przy pomocy pędzelka silnie rozwodnionego kleju wodnego (stolarskiego) w szczelinę, która zawsze powstaje pomiędzy skorupką a ośródką.
Powlekania klejem górnej powierzchni okazu, jeśli nie jest ona zupełnie odsłonięta (wypreparowana), należy raczej unikać, by nie utrudniać późniejszego preparowania. Jeżeli okaz jest bardzo zwietrzały i łatwo się kruszy, wówczas utrwalamy go przez zanurzenie w rozwodnionym kleju stolarskim lub powleczenie nim całego okazu. Utrudni to wprawdzie preparowanie, ale pozwoli na przewiezienie do pracowni okazu w całości.
Okazów utrwalonych w kleju wodnym (stolarskim), ale wymagającym jeszcze preparowania nie powlekamy szelakiem. Negatywy jednak po skamieniałościach w skałach ilastych i ilasto-marglistych po oczyszczeniu szczoteczką utrwalamy szelakiem, co zabezpiecza nie tylko przed obtarciem, ale również przed uszkodzeniem rzeźby przy późniejszym wykonywaniu odcisków czy odlewów. Delikatne utwory szkieletowe zachowane w pustych muszlach, jak np. aparaty brachialne ramienionogów czy elementy wewnętrzne muszli amonitów, przy wstrząsach podczas transportu łatwo ulegają pokruszeniu. W tym przypadku najlepszym środkiem usztywniającym i utrwalającym jest gęsty szelak, którym powlekamy delikatne części szkieletowe. Później w pracowni, gdy zajdzie potrzeba, możemy szelak rozpuścić przez zanurzenie okazu w spirytusie denaturowanym. Do konserwacji tak delikatnych elementów szkieletowych jak aparaty brachialne ramienionogów nie można używać kleju stolarskiego, o czym mówiliśmy w ustępie 6 punkt 1.
3) Wszelkie skamieniałości spirytyzowane zabezpieczamy przed zniszczeniem wskutek rozkładu pirytu i tworzenia się w wilgoci kwasu siarkowego przez pokrycie szelakiem. Przy tym najlepiej jest okaz zanurzyć w całości do rzadkiego roztworu szelaku, gdyż w ten sposób wnika on przez pory do wnętrza okazu.
4) Szczątki chitynowe wyizolowane ze skały, rzadko kiedy dają się przechowywać na sucho, gdyż na ogół kurczą się, to też przechowujemy je zwykle w glicerynie.
5) Kości kręgowców, po wydobyciu ze skały, wskutek wysuszenia kruszą  się na kawałki i kurczą a więc deformują się tak, że nie przystają do siebie i nie dają się już skleić. Możemy to obserwować na niezakonserwowanych okazach zębów ssaków, przechowywanych w suchych miejscach. Zwykle do konserwacji kości używany jest klej stolarski jako środek tani, jednak najlepszym środkiem jest w tym przypadku parafina. Okazy kości całych, nie wymagających sklejania, po osuszeniu w temperaturze pokojowej zanurzamy w roztopionej i gorącej parafinie. Okazy połamane sklejamy najpierw klejem stolarskim, a później dopiero, po zupełnym wyschnięciu kleju, konserwujemy przez zanurzenie w roztopionej parafinie na krótką chwilę.
 

8. KONSERWOWANIE SKAMIENIAŁOŚCI ROŚLINNYCH

1) Drewno skrzemieniałe. — W małych kawałkach nie wymaga żadnych zabiegów konserwacyjnych. Natomiast większe okazy lub nawet całe pnie są często silnie spękane i przy wysychaniu rozsypują się na drobne kawałki. Można temu zapobiec przez zapuszczenie szczelin rzadkim roztworem kleju stolarskiego lub też parafiny; w tym drugim przypadku obiekt należy podsuszyć w temperaturze pokojowej a następnie zanurzyć w roztopionej parafinie.
2) Drewno zwęglone. — Gdy drewno w małych kawałkach jest całkowicie zwęglone, może być w takim stanie przechowywane w zbiorach, gdyż nie ulega już żadnym dalszym zmianom. Większe okazy zwęglonego drewna dobrze jest utrwalić przez zanurzenie w lekkim roztworze szelaku. Jeżeli chodzi o lignit, to ten wymaga konserwacji zapobiegającej nadmiernemu wysychaniu, które powoduje pękanie na skręcające się wióry i zniekształcanie wewnętrznej struktury drewna. Próbki lignitów zebrane w stanie mokrym należy w terenie zabezpieczyć przed szybkim wysychaniem i przewozić w naczyniu lub w opakowaniu (np. w papierze pergaminowym) nie dopuszczając do wysychania. Po przewiezieniu na miejsce należy okazy umieścić w naczyniu z wodą z domieszką tymolu. Najpraktyczniej jest od razu przygotować je do krajania i w tym stanie przechowywać. Zarówno klej stolarski jak i szelak nie nadają się do konserwacji lignitu; najlepsze wyniki daje tu parafina.
3) Drewno spirytyzowane, czy – jak to się najczęściej zdarza – spirytyzowane i zwęglone jednocześnie, bardzo szybko ulega w zbiorach rozsadzeniu przez rozkładający się piryt. Konserwacja takich okazów polega na zanurzeniu w rzadkim roztworze szelaku, po uprzednim podsuszeniu w temperaturze pokojowej.
4) Odciski roślin w skałach płytkowych twardych gdzie nie zachowały się szczątki tkanek roślinnych, a tylko ich odciski lub też bitumiczne ślady po nich, mogą być przechowywane bez utrwalenia; dla ochrony przed obtarciem można je powlec lekkim roztworem szelaku.
5) Odciski roślin w skałach miękkich (iłach, iłołupkach) zachowane są zwykle wraz ze szczątkami tkanek roślinnych, które po wyschnięciu kruszą się i odpadają. Ponieważ szczątki tych tkanek nadają się często do badań anatomicznych, należy okazy tego rodzaju powoli wysuszyć i przechowywać owinięte w przewiewnym miejscu układając odciskiem do ziemi. Oddzielające się tkanki roślinne można ostrożnie zdjąć płaskim ostrzem i ulokować w probówkach w mieszaninie: gliceryna-alkohol-woda w stosunku 1:1:1 i z dodatkiem kilku kryształów tymolu. Sam odcisk należy pociągnąć szelakiem. Jeżeli badania anatomiczne nie są przewidziane, można od razu po wysuszeniu skamieniałości uciec się do szelaku.
6) Drobne, niezwęglone szczątki roślinne, szczególnie strzępy tkanek, jakie otrzymujemy przez szlamowanie iłów lub drogą wytrawiania chemicznego ze skał wapiennych czy krzemionkowych, najlepiej przechowywać w glicerynie lub w mieszaninie gliceryny, alkoholu i wody w stosunku 1:1:1 z dodatkiem kryształków tymolu, w zakorkowanych probówkach. Przechowywane na sucho kurczą się tracąc niemal zupełnie swą wartość. Nie można również przechowywać ich długo w wodzie (najwyżej parę dni), gdyż ulegają spleśnieniu.
7) Owoce i nasiona drobne (do 1,5 mm średnicy) można przechowywać w glicerynie, bądź w wymienionej wyżej mieszaninie gliceryny i alkoholu, albo też na sucho w pudełeczkach czy probówkach wysłanych watą. Większe okazy owoców i nasion pozostawione bez konserwacji kurczą się i pękają. Tym niepożądanym zmianom podlegają w dużym stopniu pestki, które wskutek kurczenia się pękają na nieprzystające do siebie, a tym samym nie dające się skleić kawałki. Podobnym deformacjom i uszkodzeniom podlegają również kopalne szyszki. Skamieniałości powyższe konserwujemy w parafinie, na blaszce metalowej ogrzewanej nad palnikiem. Okazy nasiąkają parafiną, co zapobiega wysychaniu i deformacji.